Bilirubin Nedir?

Bilirubin, vücuttaki yaşlanmış kırmızı kan hücrelerinin parçalanması sırasında oluşan sarı renkli bir maddedir. Normal koşullarda karaciğer tarafından işlenir ve safra yoluyla bağırsaklara gönderilerek vücuttan atılır. Kandaki bilirubin düzeyinin yükselmesi ciltte ve göz aklarında sararmaya, yani sarılığa yol açabilir.

Bilirubin testi; karaciğer hastalıkları, safra yollarındaki tıkanıklıklar, kan hücrelerinin hızlı parçalanması ve yenidoğan sarılığı gibi durumların değerlendirilmesinde sık kullanılan önemli bir kan testidir.

Bilirubin Nasıl Oluşur?

Kırmızı kan hücreleri yaklaşık 120 gün yaşar. Ömrünü tamamlayan bu hücreler dalak, karaciğer ve kemik iliği gibi organlarda parçalanır. Hemoglobin adı verilen proteinin yıkılması sonucunda önce bilirubin oluşur.

İlk oluşan bilirubin suda çözünmediği için kanda albumin adlı proteinle taşınır. Bu forma indirekt bilirubin veya konjuge olmayan bilirubin denir. Bilirubin karaciğere ulaştığında çeşitli işlemlerden geçirilerek suda çözünebilen hâle getirilir. Bu forma ise direkt bilirubin veya konjuge bilirubin adı verilir.

Direkt bilirubin safra ile bağırsaklara gönderilir. Bağırsaklarda farklı maddelere dönüşür ve büyük ölçüde dışkı yoluyla vücuttan atılır. Bir bölümü ise idrarla uzaklaştırılır.

Bilirubin Türleri Nelerdir?

İndirekt bilirubin

İndirekt bilirubin, karaciğer tarafından henüz işlenmemiş bilirubindir. Suda çözünmediği için normal şartlarda idrarda bulunmaz. Kandaki indirekt bilirubin yüksekliği; kırmızı kan hücrelerinin aşırı parçalanması, bazı kalıtsal hastalıklar veya karaciğerin bilirubini işleme kapasitesinin azalmasıyla ilişkili olabilir.

Direkt bilirubin

Direkt bilirubin, karaciğer tarafından işlenmiş ve suda çözünebilir hâle getirilmiş bilirubindir. Safra akışının yavaşlaması veya safra kanallarında tıkanıklık olması durumunda direkt bilirubin kana geri dönebilir. Bu durumda idrar renginde koyulaşma ve dışkı renginde açılma görülebilir.

Total bilirubin

Total bilirubin, kandaki direkt ve indirekt bilirubin miktarlarının toplamını ifade eder. Doktorlar, bilirubin değerini değerlendirirken genellikle total bilirubin ile birlikte direkt ve indirekt bilirubin düzeylerine de bakar.

Bilirubin Normal Değeri Kaç Olmalıdır?

Bilirubin referans aralıkları laboratuvara, kullanılan ölçüm yöntemine, kişinin yaşına ve klinik durumuna göre değişebilir. Genel olarak yetişkinlerde kullanılan yaklaşık değerler aşağıdaki gibidir:

Bu değerler yalnızca genel bilgi amacı taşır. Test sonucunuzdaki referans aralığı, raporu hazırlayan laboratuvarın belirttiği aralıkla birlikte değerlendirilmelidir. Tek başına yüksek veya düşük bir sonuç kesin olarak hastalık anlamına gelmez.

Bilirubin Yüksekliği Neden Olur?

Kandaki bilirubin seviyesinin yükselmesine hiperbilirubinemi adı verilir. Bilirubin yüksekliğinin nedeni, bilirubinin oluşumundan vücuttan atılmasına kadar geçen sürecin hangi aşamasında sorun yaşandığına göre değişir.

• Kırmızı kan hücrelerinin hızlı parçalanması: Hemoliz olarak adlandırılan bu durumda fazla miktarda bilirubin oluşabilir.
• Hepatit: Viral enfeksiyonlar veya diğer nedenlere bağlı karaciğer iltihabı bilirubin işlenmesini zorlaştırabilir.
• Siroz: Karaciğer dokusunun kalıcı olarak hasar görmesi bilirubin metabolizmasını etkileyebilir.
• Safra taşı: Safra kanalını tıkayan taşlar, bilirubinin bağırsaklara ulaşmasını engelleyebilir.
• Safra yolu tıkanıklıkları: Tümör, iltihap veya kanal darlığı gibi durumlar bilirubin düzeyini yükseltebilir.
• Gilbert sendromu: Karaciğerin bilirubini işleme kapasitesinin hafifçe azalmasına bağlı, çoğunlukla zararsız ve kalıtsal bir durumdur.
• Yenidoğan sarılığı: Bebeklerde karaciğerin henüz tam olgunlaşmamış olması nedeniyle bilirubin yükselebilir.
• Bazı ilaçlar: Bazı ilaçlar karaciğer işlevlerini veya safra akışını etkileyebilir.

Bilirubin Yüksekliği Belirtileri Nelerdir?

Bilirubin düzeyi hafif yükseldiğinde herhangi bir belirti görülmeyebilir. Değer daha fazla yükseldiğinde ise en sık karşılaşılan belirti sarılıktır. Olası belirtiler şunlardır:

• Ciltte ve göz aklarında sararma
• Koyu renkli idrar
• Açık veya kil renginde dışkı
• Ciltte kaşıntı
• Halsizlik ve yorgunluk
• İştahsızlık
• Mide bulantısı ve kusma
• Karın ağrısı, özellikle sağ üst karın bölgesinde ağrı
• Ateş

Sarılığa bilinç bulanıklığı, şiddetli karın ağrısı, sürekli kusma, yüksek ateş veya belirgin uyku hâli eşlik ediyorsa hızlı şekilde sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

Bilirubin Düşüklüğü Ne Anlama Gelir?

Düşük bilirubin düzeyi genellikle klinik açıdan önemli bir sorun oluşturmaz. Bilirubin düşüklüğü çoğu zaman normal bir kişisel farklılık olarak değerlendirilir ve tek başına tedavi gerektirmez. Ancak tüm kan tahlilleri gibi bilirubin sonucu da kişinin şikâyetleri ve diğer test sonuçlarıyla birlikte ele alınmalıdır.

Bilirubin Testi Nasıl Yapılır?

Bilirubin testi, genellikle koldan alınan kan örneğiyle yapılır. Laboratuvar, total bilirubin değerinin yanı sıra direkt ve indirekt bilirubin düzeylerini de ölçebilir. Bazı durumlarda bilirubin testi; karaciğer enzimleri, tam kan sayımı, albumin, protrombin zamanı ve diğer biyokimyasal testlerle birlikte istenir.

Test öncesinde açlık gerekip gerekmediği, yapılan diğer tetkiklere göre değişebilir. Bu nedenle doktorun veya laboratuvarın hazırlık talimatlarına uyulmalıdır. Kullanılan ilaçlar, yoğun egzersiz, susuz kalma ve yakın zamanda geçirilen hastalıklar bazı test sonuçlarını etkileyebileceğinden sağlık çalışanına bildirilmelidir.

Yenidoğanlarda Bilirubin ve Sarılık

Yenidoğanlarda sarılık oldukça sık görülür. Bunun temel nedeni, bebeklerin karaciğerinin bilirubini işleme kapasitesinin henüz tam olarak gelişmemiş olmasıdır. Genellikle doğumdan sonraki ilk birkaç gün içinde ortaya çıkar ve çoğu bebekte kendiliğinden düzelir.

Ancak yenidoğanlarda bilirubin düzeyinin çok yükselmesi beyin açısından risk oluşturabilir. Bu nedenle bebeğin cildinde veya gözlerinde sararma fark edildiğinde, özellikle sarılık doğumdan sonraki ilk 24 saat içinde başladıysa, vakit kaybetmeden çocuk doktoruna başvurulmalıdır.

Yenidoğan sarılığının tedavisinde bebeğin yaşı, doğum haftası, kilosu, bilirubin düzeyi ve eşlik eden risk faktörleri değerlendirilir. Gerektiğinde fototerapi, yani özel ışık tedavisi uygulanabilir.

Bilirubin Yüksekliğinde Tedavi Nasıl Yapılır?

Bilirubin yüksekliğinin tedavisi, doğrudan bilirubin artışına yol açan nedene göre planlanır. Hafif ve geçici yükselmelerde yalnızca takip yeterli olabilir. Enfeksiyon, karaciğer hastalığı, safra taşı veya kan hücrelerinin hızlı parçalanması gibi durumlarda ise nedene yönelik tedavi uygulanır.

• Yenidoğan sarılığında fototerapi uygulanabilir.
• Safra taşı veya kanal tıkanıklığında endoskopik ya da cerrahi yöntemler değerlendirilebilir.
• Enfeksiyon veya karaciğer hastalığına bağlı durumlarda uygun tıbbi tedavi planlanabilir.
• İlaçlara bağlı bilirubin yüksekliğinde doktor kontrolünde ilaç değişikliği yapılabilir.
• Hemoliz varsa buna neden olan kan hastalığı araştırılır ve tedavi edilir.

Bilirubin yüksekliğini düşürmek amacıyla doktor önerisi olmadan bitkisel ürün, ilaç veya takviye kullanılmamalıdır. Bazı ürünler karaciğer üzerinde ek yük oluşturabilir.

Bilirubin Sonucu Nasıl Değerlendirilir?

Bilirubin sonucu değerlendirilirken yalnızca sayısal değer dikkate alınmaz. Direkt veya indirekt bilirubinin daha fazla yükselmiş olması, karaciğer enzimleri, hemoglobin düzeyi, yaş, gebelik durumu, kullanılan ilaçlar ve mevcut şikâyetler birlikte incelenir.

Örneğin indirekt bilirubin yüksekliği kırmızı kan hücrelerinin hızlı parçalanmasını veya Gilbert sendromunu düşündürebilirken, direkt bilirubin yüksekliği karaciğer hastalıkları ya da safra akışıyla ilgili sorunlarla ilişkili olabilir. Bununla birlikte bu ayrım kesin tanı koydurmaz; gerekli durumlarda ek testler yapılır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalıdır?

Ciltte veya göz aklarında yeni başlayan sararma, koyu renkli idrar, açık renkli dışkı, şiddetli kaşıntı, karın ağrısı veya açıklanamayan halsizlik varsa doktora başvurulmalıdır. Sarılığın hızla artması, yüksek ateş, bilinç değişikliği, kanama eğilimi veya yoğun kusma gibi belirtiler acil değerlendirme gerektirebilir.

Sonuç olarak bilirubin, kırmızı kan hücrelerinin parçalanmasıyla oluşan ve karaciğer tarafından işlenerek vücuttan atılan önemli bir maddedir. Bilirubin yüksekliği; basit ve geçici bir durumdan karaciğer veya safra yollarıyla ilgili ciddi bir hastalığa kadar farklı nedenlerden kaynaklanabilir. Bu nedenle test sonucu, kişinin genel sağlık durumu ve diğer laboratuvar bulgularıyla birlikte bir doktor tarafından değerlendirilmelidir.